illusies

(Oud filmpje - nieuw voor mij:)

Zoals wijlen sciencefictionschrijver en futuroloog Arthur C. Clarke al zei:' Elk genoeg geavanceerde technologie is niet te onderscheiden van magie.'

Vier, vijf? Kijk nog eens goed.

Natuurrampen zijn een teken van God? Kanker is een teken van het universum dat je een nieuwe baan moet zoeken? Misschien niet.

Dit filmpje toont de al te menselijke eigenschap om een betekenis of een boodschap te zien waneer deze er waarschijnlijk niet is. Pareidolie is daar een voorbeeld van. Onderzoek laat zien: hoe minder controle wij over ons leven ervaren, hoe groter de behoefte om betekenis te zien in willekeur en ruis. Dit kan een verklaring zijn voor het feit dat mensen in een veilige verzorgingsstaat zoals de onze minder behoefte hebben aan religie dan in landen waar armoede en onzekerheid regeren.

Zelfmisleiding is wijdverspreid onder de mens. Onderzoek van de bioloog Robert Trivers laat bijvoorbeeld zien dat 94% van alle hoogleraren zichzelf tot de beste 50% van alle hoogleraren rekent. Hoe kan het dat deze slimme beroepsgroep zichzelf zo gemakkelijk voor de gek houdt?

Kijk strak naar het witte kruis in het midden en aanschouw hoe deze bekende filmsterren in monsters veranderen.

Ja, we hebben geen keus. Dat is mijn paradoxale antwoord in het kort.

De vrije wil is een nuttige illusie die ons het gevoel geeft dat we controle hebben. Er zijn echter geen (objectieve en zelfs subjectieve) redenen aan te nemen dat we echt vrij zijn. Het lijkt alleen maar zo. En dan vooral op het eerste gezicht. Dat betekent niet dat je je gedrag, gevoelens en gedachten in positieve zin kunt beïnvloeden. Het betekent niet dat je niet kunt kiezen voor een glas water of een kopje koffie, maar net zoals je nu nog niet weet wat je over vijf minuten zult denken, zo weet je ook niet precies waarom je bij de volgende beslissing kiest wat je kiest. En niet kiezen is ook een keus. De uiteindelijke keus is het resultaat van allerlei onbewuste processen die zich op dat moment (binnen en buiten jouw brein) meespelen. Pas achteraf verklaar je waarom je nou juist die keuze hebt gemaakt, en niet een andere.

Iets soortgelijks denkt ook ene Selma. Zij verwoordt het grappiger dan ik. Neuropsycholoog en filosoof Sam Harris laat vrije wil nog duidelijker zien voor wat het is. De Keizer heeft niet alleen geen kleren aan, hij blijkt helemaal niet te bestaan.

Niet overtuigd? Een meer uitgebreide lezing van Sam vind je hier.

Onze perceptie vormt de werkelijkheid. Waar je naar kijkt, bepaalt wat je ziet. Een voorbeeld. Wat gebeurt er als je vandaag turft hoeveel oranje auto’s je op straat ziet? Juist. Gisteren zag je ze nog niet, en vandaag zijn ze overal.

Onze hersenen zijn gemaakt om snel patronen te herkennen in de zintuiglijke brei van alles dat we zien, horen, proeven, ruiken en voelen. We zijn er goed in. Misschien wel iets te goed. Onze hersenen grijpen razendsnel naar conclusies en we maken van complexe situaties al vlug een coherent verhaaltje. Niet zelden is ons vertrouwen of geloof daarin onterecht. Kritisch denken is daarom een essentiële skill om de valkuilen van ons snelle, creatieve brein te omzeilen, en balans in de zaak te brengen. Of zoals de astronoom Carl Sagan het zei: 'Het is belangrijk om een open geest te hebben, maar niet zo open dat je hersenen eruit vallen."

Onderstaande cursus (Engelstalig) duurt in totaal twaalf minuten en is de moeite waard als je niet thuis bent in de kunst van het logisch redeneren. In het beste geval kan het je geld en leed besparen.