In de ban van een sekte of spiritueel leider

Er bestaat een groot misverstand dat alleen kwetsbare mensen vatbaar zouden zijn voor de ban van een sekte of spiritueel leider. 'Ik ben daarvoor te nuchter', denkt bijna iedereen. Mogelijk is die zelfkennis te positief. We zijn geneigd autoriteit op bepaalde vlakken serieus te nemen en zien verschillen tussen sekte, cursus en interessegroepje lang niet zo helder als onze vooroordelen doen vermoeden. Er gaan daarom ook geen alarmbellen af als we een sekte binnenwandelen. Het woord 'sekte' komt meestal pas achteraf in ons op, als we er weer uit willen stappen.

Gisteren zag ik toevallig de aflevering van 'Undercover in Nederland' waar onrecht-speurneus Alberto Stegeman en een collega de sekte 'Miracle of Love' ontmaskeren. Het lijkt me altijd een goede zaak licht te schijnen op de rotte, totalitaire kantjes van dit soort hardcore groepspiritualiteit, maar door alleen te focussen op de duistere kant kweek je verder weinig begrip en inzicht onder potentiële slachtoffers om NIET in dezelfde valkuil te trappen. De teneur van het programma was duidelijk: sekteleiders en -leden zijn rare, manipulatieve mensen die er inhumane praktijken op nahouden door natuurlijke weerstanden en angsten bij mensen te breken en daarvoor heel veel geld te vragen. Het past prima bij de vooroordelen die we al kennen over sekten. Maar het is iets te makkelijk.

Voor een iets gedetailleerder plaatje geef ik hieronder een aantal redenen waarom ook slim-gelukkig-stabiele mensen-met-veel-vrienden-komma-normale-hobby's-en-dito-baan redelijk eenvoudig kunnen vallen voor de charmes een sekte. De belangrijkste reden is dat de meesten van ons niet goed weten wat een sekte nou precies inhoudt.

1. Sekten bestaan eigenlijk niet (alleen de vooroordelen erover)
Het lijkt overbodig te melden, maar sekten bestaan niet zoals een hockeyclub bestaat. Er zijn maar weinig sekten die het woord 'sekte' op hun naambordje of visitekaartje hebben staan. Op Wipikedia staat een goede omschrijving. Zonder uitzondering zijn het religieuze of spirituele groepen die claimen bijzondere kennis en inzichten te hebben in leven en dood en een eigen manier hebben gevonden om je leven daaromheen te organiseren. Het zijn inzichten en kennis die voor de meeste mensen verborgen zijn of lijken, maar door toeval, training, genade, openbaring heeft de leider deze WEL ter beschikking. Volgelingen zullen het vanwege zijn bijzondere, charismatische kwaliteiten en de oprechtheid van zijn volgelingen maar moeten aannemen.

Ik zou de meeste kerkelijke religies ook als een sekte willen kwalificeren. Dat ze meer geaccepteerd zijn - soms door de grote meerderheid van een heel volk - doet daar wat mij betreft niks aan af. Onze vooroordelen over sekten zijn onvolledig of onzinnig. We verwachten al snel mensen met een rare, gehypnotiseerde blik in de ogen die ons op slinkse wijze - met een raar zelfhulpboek in de ene hand, en een check-boek in de andere - proberen te overtuigen van een of andere belachelijke waarheid. Een waarheid die exclusief geopenbaard is aan een excentrieke leiderfiguur die zichzelf wel heel graag laat fotograferen. En we vermoeden dat je wel erg psychisch onstabiel of naïef moet zijn, of heel hard zoekende naar 'meer' in het leven om je aan zo'n persoonlijkheidscultus over te geven.

2. Je moet naïef, kwetsbaar en/of ongelukkig zijn om voor een sekte te vallen
Hoe meer je je verdiept in het leven, hoe meer je ontdekt dat we van alles niet weten. In die zin leidt meer kennis, ook tot meer niet-weten. En niet iedereen is daar content mee. We willen graag een gedetailleerde landkaart van het leven. De lacunes laten we daarom vrij gemakkelijk invullen door mensen die het wel menen te weten. We zijn geneigd mensen te geloven die ons overtuigen dat ze meer weten dan wij, of ons laten zien dat wat wij denken te weten misschien niet klopt. Welbespraakte, intelligent klinkende mensen die vol overtuiging spreken en handelen zijn neem je al snel serieus. Dat verklaart de aantrekking van succesvol spiritueel leiders. Zij stellen misverstanden en onwetendheid in de buitenwereld soms behoorlijk treffend aan de kaak, en claimen dat ze oplossingen hebben. En waarom zou je de oplossingen - zelfs als ze niet direct voor de hand liggend zijn - niet aannemen als de oorspronkelijke analyse van de problemen wel overtuigend klinkt.

Het beeld van de volgeling als afhankelijke dolende ziel die een kruk zoekt om het leven aan te kunnen klopt niet. Veel sekteleden zijn intelligent, nieuwsgierig en avontuurlijk. De meeste spirituele en religieuze groeperingen die als sekte kwalificeren bestaan uit oprechte mensen die naar eer en geweten proberen hun eigen of andermans leven proberen te verbeteren. De motieven zijn vaak redelijk zuiver, en niet zelden hebben sekteleiders en volgelingen beter en meer nagedacht over het leven dan de mensen erbuiten.

De waanzin neemt pas in een later stadium het stokje over. Waar één individu de sleutel tot waarheid heeft, ontstaat er - omdat sekteleiders en -leden ook maar gewone zoogdieren zijn - al snel een hiërarchisch opgebouwd sociaal systeem dat je in elke willekeurige apenkolonie zou kunnen herkennen. De alpha-aap heeft de meeste inspraak (en seks), en de harmonie bestaat omdat hij de boel bij elkaar houdt. Dat dat meestal in de naam der Vrijheid of Liefde gebeurt is een ironisch gegeven.

3. Sekteleden doen en geloven onzinnige dingen (omdat ze gehypnotiseerd zijn)
Sekteleiders en -leden hebben zich in hun zoektocht laten beïnvloeden door meer inspiratiebronnen dan de gemiddelde mens. Net zoals iemand die veel reist de schoonheid, maar ook de beperkingen van zijn eigen cultuur makkelijker herkent, zo hebben SL'ers in hun zoektocht naar waarheid wat betreft sommige zaken mogelijk een scherpere blik ontwikkeld dan jij en ik. Dat maakt ze ook zo overtuigend voor potentieel nieuwe slachtoffers.

Hoewel bepaald sektarisch gedrag voor een buitenstaander waanzinnig of raar mag lijken, zit er een duidelijk opgebouwde logica achter de rituelen, gewoonten en oefeningen. Er zit zin achter de 'waanzin'. Om de reismetafoor nog even te gebruiken: vaak hebben sekten zich laten beïnvloeden door religieuze en spirituele literatuur die in sommige (sub)culturen een stevige en geaccepteerde basis hebben. Zo raar is het niet als je de achtergrond leert kennen. Zelfs de door ons in het Westen geminachte persoonlijkheidscultus wordt in veel culturen als iets vanzelfsprekend gezien. Het is voor de gemiddelde Pygmee minstens zo vreemd dat wij onze partners zoeken via internet of in de kroeg met teveel alcohol op. Afhankelijk door wiens ogen je kijkt is een sekte niet zo vreemd als speurneus Alberto doet vermoeden. Een beetje spiritueel leider is erin getraind om jou door nieuwe, geestverruimende brillen te laten kijken. Hij kent de beperkingen van jouw achtergrond, en kan je laten zien waar die zitten.

4. Sekteleiders hersenspoelen hun leden door ze onder druk te zetten
De grens tussen sekte en interesse-groepje is vaak onduidelijk. Sterker nog: veel groepen die gemakkelijk als sekte zouden kwalificeren, zijn beruchte criticasters van het hele concept 'sekte'. Zij staan vaak juist voor 'echte vrijheid', 'onvoorwaardelijke liefde', 'echte eerlijkheid en openheid' enzovoorts. Zij claimen juist dat normale stervelingen door de cultuur waarin ze leven geconditioneerd zijn en daardoor slechts een beperkt, opgelegd vals beeld van de werkelijkheid hebben. 'Wie zit er nou in een sekte?'

Zonder die brainwash van je eigen cultuur, kun je de 'echte werkelijkheid' zien, claimen veel spirituele leiders. Vaak zien spirituele groepen het Ego en bepaalde sociale normen en waarden als maskers die echt contact, en echt leven in de weg staan. En daar hebben ze een punt. (Ze zeggen er vaak niet bij dat die zogenaamde 'echte werkelijkheid' wederom gekleurd is door de vooroordelen van de spiritueel leider zelf.)

Het punt is dat de manipulatie en verleiding waar sekten om gehekeld worden meestal een stuk subtieler en oprechter verloopt dan het simpelweg vragen om volgzaamheid of hypnotiseren van leden. Nieuwelingen raken langzaam overtuigd dat de SL'ers iets 'bijzonders' hebben omdat ze daadwerkelijk ook iets bijzonders doen en delen met elkaar. Zelfs vrij nuchtere mensen kunnen langzaam wennen aan de ideeën van een sektarisch groepje en raken er meer en meer van overtuigd dat de band tussen de leden onderling mooier, opener en dieper is dan hoe de mensen daarbuiten met elkaar omgaan. Er is in zekere zin ook meer samenhang, meer eenheid. En dat voelt als je er enigszins open voor staat als warm bad. De gedeelde gevoelens kunnen zo heftig zijn dat ze gaan lijken op verliefdheid. Het zijn die gevoelens die iemand overtuigen van de 'waarheid' en 'kracht' van de sekte, niet een slim manipulatief trucje.

5. Sekten willen vooral knaken om hun excentrieke levensstijl te bekostigen
Wat betreft het financieel uitkleden van leden: een sekte kan niet overleven zonder geld en donaties, maar knaken zijn zelden het hoofdmotief. Geld is meestal een secundaire zaak, dat in dienst staat van het Hogere. Net zoals een fanatiek zeiler een prijs betaalt voor zijn levenstijl, zo doet een overtuigd gelover dat ook. Elke levenstijl heeft een prijs, en de meeste sekteleden vinden heus dat ze er genoeg voor terugkrijgen.

6. Sekten isoleren hun leden van familie en vrienden omdat ze anders hun macht over hen kunnen verliezen
Iemand die verliefd is is vaak niet meer helemaal voor rede vatbaar. Liefde maakt blind. Een soortgelijk fenomeen vindt plaats in sekten. Iemand wordt op een bepaalde manier verliefd op zijn leider of zijn nieuwe leventje en wil dat niet zomaar opgegeven. Naarmate iemand steeds meer in de ban raakt, des te meer maken vrienden en familieleden zich logischerwijs zorgen. Het onbegrip van de oude omgeving vertaalt zich naar oprechte bezorgdheid, vragen, confrontaties en skepsis. Niet zelden zal de bezorgde achterban merken dat zijn verwoede pogingen om de nieuwgeboren gelovige te bereiken alleen maar voor een grotere kloof zorgen.

In tegenstelling tot de vooroordelen is het meestal niet alleen zo dat de volgeling totaal zijn verstand heeft verloren en niet voor enige rede vatbaar is. De kloof wordt groter, maar je kunt niet alleen de sekte de schuld geven. De buitenstaander heeft waarschijnlijk gewoon geen idee wat er in de volgeling omgaat en zal in een poging hem of haar wakker te schudden door iemand te confronteren en te veroordelen juist meer en meer het hol van de leeuw in duwen. Als de volgeling hoort dat er uit de reacties van bezorgde vrienden en familie vooral onbegrip en vooroordelen spreken dan zal de sekte juist meer als een 'nieuw thuis' voelen. Een thuis waar de mensen begrijpen wat hij of zij doormaakt.

Stel dat jij waanzinnig verliefd bent op de man of vrouw van je dromen en jouw dierbaren proberen jou, in al hun goedheid, te laten inzien dat je deze liefde maar beter kunt afkappen.'Je bent jezelf niet. Zie je niet dat ze niet bij je past, ze lijkt lief en eerlijk, maar ze wil alleen je geld. Word wakker, ik ben bang dat zij je kapotmaakt...' Enzovoorts. Misschien hebben ze zelfs gelijk, maar de kans dat je het aanneemt is erg klein.

Gelukkig duren de meeste verliefdheden niet eeuwig en zijn de meeste 'sekten' niet zo eng als deze .

Reacties

In het kader van wetenschappelijk onderzoek naar misstanden binnen sekten, zijn wij opzoek naar mensen die deze ervaring willen delen. Heeft u misstanden meegemaakt binnen een sekte? Dan kunt u die ervaring anoniem delen via http://www.sekten-info.nl. Uw antwoorden blijven anoniem en worden uitsluitend gebruikt voor wetenschappelijke doeleinden.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.