Wetenschap in gevecht met alternatieve geneeswijzen?

Bepaalde misverstanden over hoe de wereld werkt zijn hardnekkig: ze bestaan omdat we dat willen. En we houden onszelf en anderen vrij gemakkelijk voor de gek. En dat is waarom wetenschap bestaat en belangrijk is: die onderzoekt namelijk of onze intuïties en vermoedens wel echt kloppen. Er is veel waarover wetenschap weinig te zeggen heeft, maar goede wetenschap is welbeschouwd het enige instrument dat we hebben om eerlijk onderscheid te kunnen maken tussen dat waarvan we 'willen dat het waar is' en dat wat strookt met de werkelijkheid. Het is een proces dat zichzelf continu verbetert en leert van missers.

Over wetenschap bestaan veel misverstanden. Dat wordt nergens zo duidelijk als op het gebied van de alternatieve geneeskunde. De meeste alternatieve geneesmethoden worden 'alternatief' genoemd omdat meerdere grondige tests uitwijzen dat ze niet werken, of althans niet beter werken dan het placebo-effect (het meetbare lichamelijke effect dat ontstaat wanneer de patiënt verwacht dat het werkt). Als een homeopathisch medicijn of een Reiki-behandeling echt zou werken zoals het hoort dan zou het niet meer alternatief zijn, maar regulier. Dat is hoe andere behandelingen en medicijnen regulier werden.

Voor de leek of oprechte beoefenaar of gelover in alternatieve geneeswijzen lijkt het misschien alsof wetenschap in een soort van gevecht verwikkeld is met de alternatieve geneeskunde. Veel AG'ers geloven bijvoorbeeld dat de traditionele medici alleen oog hebben voor symptoombestrijding en niet voor 'echte' gezondheid. Sommige menen zelfs dat reguliere medische onderzoekers onder één hoedje spelen met de farmaceutische industrie. Het internet staat vol met verhalen die dit levensgevaarlijke medische 'complot' aan het licht proberen te brengen. Mensen zouden afhankelijk gemaakt worden van linke medicijnen - want chemisch, want bijwerkingen - met als enige doel geld te verdienen. Er wordt niet gekeken naar 'de volledige mens' en 'echte genezing' maar er worden slechts symptomen bestreden waardoor het onderliggend probleem blijft bestaan. De medici zouden er volgens sommigen bewust of onbewust baat bij hebben mensen juist ziek te houden, en slechts hun symptomen te verlichten om ze verslaafd te maken aan hun spullen. Dat is voor sommigen een verklaring dat de meer natuurlijke geneeswijzen geen wetenschappelijke steun krijgen. Het is een vals spelletje, denken ze.

Dit gebrek aan (voldoende) wetenschappelijke steun wordt door alternatieve genezers goedgepraat door te wijzen op het aantal tevreden klanten en bijzondere genezingsverhalen van mensen die door een traditionele behandeling NIET beter werden, maar WEL door de specifieke alternatieve behandeling. Vaak spelen ook de eigen moeilijk te loochenen ervaringen een grote rol om te geloven in de universele kracht van hun methode of pil, maar mooie anekdotes en eigen ervaringen leveren geen echt bewijs. Dat iets waar lijkt of overtuigend klinkt maakt het niet tot een feit.

Om te kijken of een bepaalde behandeling echt effectiever is dan een placebo-behandeling moet de kern van zo'n behandeling worden getest bij meerdere mensen en worden vergeleken met de effecten van een neppil. En dat gebeurt doorlopend, vaak jarenlang. Geen farmaceutisch complot kan dat voorkomen: als een methode of pil werkt, dan wordt dat in de wetenschappelijke arena vanzelf duidelijk. Wetenschappers worden over het algemeen meer gedreven door eerlijk en slim onderzoek dan geld. Al is het maar omdat ze anders ontmaskerd zouden worden door andere wetenschappers die een beter testje hebben ontwikkeld. Niemand wil voor leugenaar of dommerik uitgemaakt worden. Zeker de gemiddelde wetenschapper niet.

Werkt het echt?
Neem het onderzoek naar homeopathie. De kerngedachte van homeopathie is simpel gesteld: je geneest de klacht met een middel dat de symptomen van je klacht juist oproept. Klinkt redelijk. Bij een vergiftiging zou je bijvoorbeeld het gif arsenicum kunnen innemen. Echter, een kleine dosis hiervan is al dodelijk: de homeopathie lost dit op door het werkzame ingrediënt te verdunnen totdat het geen enkel schadelijk effect meer heeft. Middels een bepaald 'magisch' proces (een druppel van het actieve ingrediënt wordt in een liter water geschud, en daar weer een druppel van in een vers liter water en dat zo'n tientallen keren achter elkaar) worden de medicijnen zodanig verdund dat er scheikundigen geen enkele molecuul van het spul terugvinden in het medicijn. En dat is geen understatement. Volgens homeopaten zorgt het magische schudproces er echter voor dat de medicijnen de energie van het actieve ingrediënt vasthouden. De gedachte is zelfs dat hoe meer je het ingrediënt verdunt hoe sterker het medicijn werkt. Het is een wilde claim, en die kunnen we testen. Je zou dus redelijkerwijs mogen verwachten dat homeopathische medicijnen niet beter werken dan een placebo. Hoe onderzoek je dat?

Omdat de meeste lichamelijke klachten vanzelf overgaan en omdat mensen sneller genezen wanneer ze dat verwachten, moet je een een voldoende aantal mensen onderzoeken met eenzelfde soort klachten en die willekeurig aan ofwel een homeopathische dan wel een placebo-behandeling (ter controle) toewijzen. Het is daarbij heel belangrijk dat de onderzoeker niet weet welke pil hij aan welke proefpersoon geeft om onbewuste beïnvloeding van de resultaten te voorkomen. Het is ondubbelzinnig gebleken dat het andere resultaten geeft als de onderzoeker weet welke van de twee pillen hij voorschrijft. Als het homeopathische medicijn echt effect heeft dan vind je dat mensen die het medicijn genomen hebben sneller of meer genezen dan de mensen die de neppil hebben genomen.

En wat vind je als je alle resultaten optelt van de homeopathie-onderzoeken die op bovenstaande manier zijn uitgevoerd? Homeopathische medicijnen werken niet beter dan placebo-pillen. Homeopaten zijn vaak fijne, oprechte mensen die om hun patiënten geven, investeren in een goede band en vaak goede adviezen geven (rust, water drinken, meer groente eten enzovoorts), maar de medicijnen die ze voorschrijven hebben geen intrinsiek effect. Nu snap je misschien ook waarom homeopaten met trots kunnen claimen dat hun medicijnen geen bijwerkingen hebben. Ze vergeten echter te melden dat de pillen hebben helemaal geen werking hebben.

Dit verhaal geldt voor de meeste behandelingen uit de alternatieve hoek. De meesten zijn grondig getest en zijn niet voor niks alternatief gebleken. Je hoeft mij niet te geloven, de onderzoeken zijn openbaar.

Voor de duidelijkheid: er zijn veel voordelen te noemen van de meeste alternatieve geneeswijzen omdat ze vaak impliciet een gezondere en bewustere levensstijl met zich meebrengen. Er zijn ook nadelen te noemen van traditionele medicijnen: die hebben inderdaad bijwerkingen die goed moeten worden bestudeerd en afgewogen tegen de klachten die ze proberen te bestrijden. Soms is het middel inderdaad schadelijker dan de kwaal. De meeste heren en mevrouwen Medici zijn voor beide feiten niet blind.

Het is niet mijn bedoeling met dit artikel de homeopathie of andere alternatieve geneeswijzen in een kwaad daglicht te stellen, maar de hardnekkige misverstanden omtrent wetenschappelijk onderzoek aan de kaak te stellen. In tegenstelling tot wat wel eens gedacht is wetenschap geen instituut - zoals de kerk dat bijvoorbeeld is - maar het onophoudelijk zoeken naar manieren om betrouwbare kennis te verzamelen over hoe de wereld werkt. Het is het tegenovergestelde van kennis door openbaring ('Ik weet het want God heeft mij uitverkoren'), autoriteit ('Ik zeg dat het zo is en ik heb medicijnen gestudeerd.'), intuïtie (Ik kan het niet uitleggen, maar ik voel dat het zo is') of historie ('Dit werkt want het wordt al duizenden jaren zo gedaan').

Wetenschap zorgt uiteindelijk voor kennis die op zichzelf staat en keer op keer door de werkelijkheid wordt gesteund en door onafhankelijke partijen kan worden herhaald. En als een conclusie voorbarig en onjuist is dan kun je de klok erop gelijk zetten dat een volgend onderzoek dat gebrek laat zien. Soms is het niet helemaal duidelijk hoe en waarom iets werkt totdat er een slimmere test wordt ontwikkeld. Wetenschappelijk onderzoek corrigeert zichzelf. Dat zouden meer alternatieve genezers mogen doen.

De BBC-documentaire Horizon liet ook wat licht schijnen op de claims van de homeopathie: